SZP – ZWZ – AK 1939 – 1944

Ośrodek II „Żelbeton” – „Ogródek” Żeliszew,

Placówki Żeliszew i Kotuń[1]

Schemat organizacyjny Ośrodka II Żeliszew

Po klęsce wrześniowej 1939 r. na terenie gminy Żeliszew (obecnie gmina Kotuń) zaczęły powstawać tajne organizacje wojskowe mające na celu walkę z okupantem hitlerowskim. Dwie największe to Służba Zwycięstwu Polski (SZP), przemianowana 13.11.1939 r. na Związek Walki Zbrojnej (ZWZ), a 14.02.1942 r. w Armię Krajową (AK) oraz Komenda Obrońców Polski (KOP) – od lutego 1942 r. scalona z AK.

Powstaje Ośrodek II ZWZ-AK „Żelbeton”, „Ogródek” Żeliszew, Obwódu Siedlce „Sowa”, „Jesion”, Podokręgu Warszawa-Wschód z placówkami w Żeliszewie, Kotuniu, Skórcu i Wodyniach. Komendantem Ośrodka zostaje por. Jan Koryciński „Krop”, nauczyciel szkoły powszechnej w Żeliszewie. Komendantem Placówki Kotuń zostaje ppor. Ludwik Szajda „Kmicic”, również nauczyciel. Pod Ośrodek podlegają 4 plutony bojowe. Dowódcą 1 plutonu w Kotuniu zostaje ppor. Aleksander Kąpicki „Hrabia”, zaś dowódcą 2 plutonu samochodowo-czołgowego chor. Tomasz Szostek „Paździor”.

Z nastawionych patriotycznie miejscowych harcerzy w Kotuniu zostaje powołany KOP z komendantem Wiesławem Walczewskim „Gryf”, którego członkowie w 1942 r. (po scaleniu KOP z ZWZ-AK) zostają wcieleni do Kedywu[1] AK.

Początkowa działalność organizacji wojskowych była skupiona na gromadzeniu i konserwacji broni i amunicji, na szkoleniu wojskowym (na terenie Kotunia był prowadzony

Zastępczy kurs Szkoły Podchorążych Rezerwy Piechoty, a w Żeliszewie Kurs Podoficerski Rezerwy) oraz pracy nasłuchu radiowego i rozprowadzaniu konspiracyjnej prasy. Od 1943 r. zaczęto przeprowadzać akcje dywersyjne i odwetowe przeciwko Niemcom.

W dniu 14 lipca 1944 r. zostaje wydany rozkaz Akcji „Burza”. Koncentracja żołnierzy 1 plutonu z Kotunia pod dowództwem ppor. Aleksandra Kąpickiego „Hrabia”  odbywa się 24 lipca w  rejonie lasów Kotuń – Chlewiska, po czym pluton udaje się na zgrupowanie I batalionu 22 pp w rejonie lasów wiśniewskich. Z powodu braku możliwości przekroczenia szosy Siedlce – Skórzec oddział powraca w rejon zgrupowania i na rozkaz mjr Zawarczyńskiego „Ziemowita” zostaje rozformowany. Natomiast żołnierze 2 plutonu pod dowództwem chor. Tadeusza Szostka „Paździor” skutecznie zaminowali w II połowie lipca 1942 r. szosę Siedlce – Warszawa zmuszając wycofujące się na zachód niemieckie transporty wojskowe do kierowania się traktem Kałuszyn – Węgrów.

Po przejściu frontu w lipcu 1944 r. zaczęła się nowa okupacja sowiecka. Armia Krajowa rozkazem gen. Leopolda Okulickiego z dnia 19.01.1945 r. została rozwiązana. Byli żołnierze Ośrodka II Żeliszew przez cały okres PRL-u byli prześladowani. Część z nich została wywieziona do łagrów na terenie ZSRR, część niesłusznie odsiedziała wyroki w więzieniach, a niektórzy musieli opuścić rodzinne strony w celu ocalenia życia i niesłusznych represji.

 Adam Krzeski


[1]Na podstawie: ŚZŻAK, Walka o niepodległość 1939 – 1989. Wspomnienia, ŚZŻAK, Walka o niepodległość 1939 – 1989. Biogramy, J. Pawlak, Nie walczyli dla sławy i krzyży. Ośrodek II „Żelbeton” i Ośrodek III „Osika”,  SZP – ZWZ – AK 1939 – 1944, cz. II, Warszawa 1999 r., L. Dmowski, Szkice z gniazda „Sowy”,  L. Dmowski,  Kalendarium  „Sowa”.  Dywersje,  sabotaż  i  akcje  bojowe, Halina Ćwirko, Porucznik „Krop”. Pamięci por. Jana Korycińskiego „Kropa” komendanta II Ośrodka w Obwodzie Siedleckim  Armii  Krajowej,  Warszawa  2009 r., St. Jacennik, A. Szczepaniak, Okupacja i konspiracja w Kotuniu Obwodu AK Siedlce 1939 – 1944, Gdańsk 1994 r., Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa na Podlasiu, p. zb. p. red. K. Pindla, A. Kołodziejczyka, Siedlce 1998 r.,  H. Piskunowicz, ZWZ – AK w pow. siedleckim w latach 1939 – 1944 (pr. mag.), Warszawa 1973 r., St. Radomyski, Pożegnanie z kawalerią, Pruszków 2005 r., informacje i wspomnienia byłych żołnierzy AK.

[2] Kierownictwo Dywersji Komendy Głównej Armii Krajowej.